بخش یازدهم
3. چارچوب یکپارچه
در بخش پیشین مشاهده کردیم که عوامل متعددی ممکن است بر فرایند توسعه اقتصادی ـ یا فقدان آن ـ تأثیر گذاشته باشند. بنابراین بعید است که فرایندی به پیچیدگی توسعه اقتصادی تنها توسط یک عامل واحد هدایت شده باشد. در این بخش، چارچوبی یکپارچه و نو ارائه میکنم (...)، تا نشان دهم که در طول تاریخ بشر، نه یک عامل بلکه مجموعهای از عوامل تفاوت میان موفقیت و ناکامی را موجب شدهاند.
ایده اصلی در اینجا ارائۀ چارچوبی برای توضیح موفقیت اروپای غربی و سپس آمریکای شمالی است. این چارچوب یکپارچه بر نقش مهم جغرافیا، بیماری، تجارت و نهادها در توسعه اروپای غربی و آمریکای شمالی تأکید میکند. در بخش بعدی این چارچوب را با روایتهای تاریخی آفریقا، آمریکای لاتین و روسیه مقایسه خواهم کرد تا روشن شود چرا این مناطق عقب ماندند. در ادامه به ترتیب به نقش عوامل یادشده میپردازم. جدول زیر خلاصهای از عواملی را ارائه میکند که ممکن است بر توسعه در سراسر جهان تأثیر گذاشته باشند.
تاریخ و فقر در مناطقی از جهان
| اروپای غربی | آمریکای شمالی | آمریکای جنوبی | آفریقا | روسیه |
| خاک حاصلخیز یخچالی | خاک حاصلخیز یخچالی | جامعه با زمین فراوان و نیروی کار کم | خاک کم حاصل، بهره وری پایین کشاورزی و شیوع بالای بیماری | خاک حاصلخیز یخچالی |
| مازاد غذایی | جامعه با زمین فراوان و نیروی کار کم | فتح توسط اسپانیا و پرتغال، مهاجرت و استقرار اروپاییان | جامعه با زمین فراوان و نیروی کار کم | زمین فراوان اما نیروی کار کم |
| رشد جمعیت | مهاجرت و استقرار اروپاییان | شرایط جغرافیایی مناسب برای استخراج فلزات گرانبها و مزارع بزرگ | بیماری و بهره وری پایین کشاورزی همچنان مانع بزرگ توسعه | نخبگان مالک زمین به دلیل تأمین نیروی کار، سرباز و مالیات قدرت زیادی بر دربار دارند |
| منازعه، پیشرفت فناوری و تقویت نهادها | انتقال فناوری و نهادهای اروپایی از طریق مهاجرت | گروه کوچک مالکان استعمارگرِ معادن و مزارع با استفاده از کار بومیان یا بردگان آفریقایی | تماس با اروپا، غارت و شکلگیری نهادهای استعماری | توزیع نابرابر قدرت اقتصادی و سیاسی |
| نیاز به درآمد بیشتر دولت به سبب درگیریها | فراوانی زمین و مزارع خانوادگی کوچک (گندم و ذرت) → توزیع نسبتاً برابر درآمد | توزیع بسیار نابرابر قدرت اقتصادی و سیاسی | نهادهای سیاسی استثماری و خودکامه | نهادهای سیاسی استثماری و اقتدارگرا |
| اکتشافات اقیانوس اطلس برای فلزات گرانبها | توزیع نسبتاً برابر قدرت سیاسی | نهادهای سیاسی استثماری و استبدادی | حقوق مالکیت و نهادهای قراردادی ضعیف | حقوق مالکیت و نهادهای قراردادی ضعیف |
| غارت و ورود فلزات گرانبها → تورم | نهادهای سیاسی فراگیر و دموکراتیک تر | سلب مالکیت خصوصی و ضعف حقوق مالکیت و نهادهای قراردادی | تضعیف پیوندهای تجاری و نهادی در اثر تجارت برده در اقیانوس اطلس | سرکوب هرگونه فشار دموکراتیک توسط اشراف زمیندار |
| سیاست مرکانتیلیستی برای جلوگیری از خروج فلزات گرانبها و مهار تورم | تجارت آتلانتیک با اروپا و سایر نقاط جهان | تجارت آتلانتیک در محصولات اولیه و فلزات با اروپا | تله فقر ناشی از جغرافیا، بیماری و شکست نهادی | جنگ فاجعه بار با ژاپن در ۱۹۰۵ و سپس با آلمان در ۱۹۱۴ |
| تجارت آتلانتیک در تولیدات صنعتی | سرمایه داری موفق و رفاه مشترک | سرمایه داری ناموفق و افول ناشی از شکست نهادی | — | انقلاب روسیه در ۱۹۱۷ و تشکیل اتحاد شوروی در ۱۹۲۲ |
| تغییر نهادی و ظهور نهادهای سرمایه داری | — | — | — | اقتصاد برنامه ریزیشده با موفقیت اولیه اما ناکارآمدی |
| نهادهای سیاسی فراگیرتر که توسعه سرمایه داری را پایدار میکنند | — | — | — | ضعف حقوق مالکیت، نبود نوآوری و افول |
| سرمایه داری موفق همراه با نهادهای سیاسی فراگیر → رفاه مشترک | — | — | — | فروپاشی اتحاد شوروی در ۱۹۸۹ و سپس دوره بازیابی |
| — | — | — | — | تردیدها درباره نهادهای سیاسی کنونی |
| — | — | — | — | با این حال، هم نهادها و هم اقتصاد بهسرعت در حال مدرن شدن اند |
* خانه های هر ستون، از بالا به پائین، می توانند رابطۀ علت و معلولی داشته باشند.
افزودن دیدگاه جدید